İhracat
Ar-Ge Ne İş Yapar? Firmalar İçin 5 Temel Fonksiyon ve TÜBİTAK Fırsatı
Hazırlayan Başak Yüksel, Proje ve TURQUALITY® Uzmanı
Onaylayan Ahmet Ersoy, Kurucu Ortak
İçindekiler6 bölüm

Ar-Ge ne iş yapar? İşletme perspektifinden 5 temel fonksiyon
Ar-Ge ne iş yapar sorusunun kısa yanıtı şudur: Ar-Ge birimi, bir işletmenin yeni ürün ve süreç geliştirmesini, mevcut teknolojilerini iyileştirmesini ve bu çalışmalar üzerinden hem rekabet avantajı hem de kamu desteği elde etmesini sağlar. Bu tanım, Ar-Ge'yi yalnızca laboratuvar merakıyla değil, doğrudan ticari çıktıyla ilişkilendirir.

Pek çok firma Ar-Ge'yi yalnızca büyük şirketlere ya da üniversitelere özgü bir kavram olarak görür. Oysa KOBİ ölçeğindeki bir üretici de TÜBİTAK 1507 veya 1501 programları kapsamında Ar-Ge projesi yürütebilir ve bu projeyi doğrudan hibe desteğine dönüştürebilir. Önemli olan, yapılan çalışmanın “bilimsel ve teknolojik belirsizlik” içermesi, yani sonucunun önceden kesin olarak bilinmemesidir.
Ar-Ge biriminin işletme içindeki 5 temel fonksiyonu
- Yeni ürün ve süreç geliştirme: Piyasada henüz bulunmayan ya da mevcut çözümlerden teknik olarak farklılaşan ürünlerin tasarlanması ve prototipinin üretilmesi.
- Mevcut ürünlerin iyileştirilmesi: Malzeme değişimi, üretim verimliliği artışı veya yazılım güncellemeleri yoluyla ürünün performans, maliyet veya çevre etkisinin geliştirilmesi.
- Teknolojik risk yönetimi: Yeni bir teknolojiyi benimsemeden önce uygulanabilirliğinin test edilmesi; başarısız denemelerin erken aşamada elenmesi.
- Fikri mülkiyet üretimi: Patent, faydalı model ve know-how birikiminin oluşturulması; rakiplerin kopyalamasının önüne geçilmesi.
- Kamu desteğine uygunluk kazanma: TÜBİTAK, KOSGEB Stratejik Ürün ve Ar-Ge merkezi gibi programlara başvuru için gerekli “belgelenmiş Ar-Ge faaliyeti” altyapısının oluşturulması.
Ar-Ge projesi nasıl kurgulanır?
Bir işletmenin yürüttüğü teknik çalışmanın “Ar-Ge projesi” sayılabilmesi için belirli kriterleri karşılaması gerekir. TÜBİTAK TEYDEB, proje değerlendirmesinde özgün değer, teknolojik belirsizlik ve bilimsel/teknik çıktı varlığını esas alır. Dolayısıyla sıradan bir ürün uyarlaması ya da rutin yazılım güncellemesi bu tanımın dışında kalır.
Projeyi TÜBİTAK formatına uygun kurgulamak için dikkat edilmesi gereken başlıca unsurlar şunlardır:
- SMART hedefler: Ölçülebilir, zaman sınırlı ve somut çıktı tanımları içeren iş paketleri.
- Özgün Değer bölümü: Projenin mevcut teknolojik çözümlerden ne açıdan ayrıştığının akademik literatüre dayalı olarak ortaya konulması.
- Bütçe planlaması: Personel, makine-teçhizat ve hizmet alımı kalemlerinin uygulamalara uygun biçimde dağıtılması; hakemler tarafından sıkça sorgulanan personel ve dışarıdan hizmet alım oranlarının makul düzeyde tutulması.
- Süre ve iş paketi bütünlüğü: TÜBİTAK 1501'de proje süresi en fazla 24 ay (uzatmayla 36 aya kadar), 1507'de ise en fazla 18 aydır.

TÜBİTAK 1501 ve 1507: Ar-Ge çalışmalarını destekleyen programlar
Türkiye'de KOBİ ölçeğindeki firmalara yönelik iki temel TÜBİTAK Ar-Ge hibe programı bulunmaktadır. Her iki program da yalnızca KOBİ ölçeğindeki sermaye şirketlerine açıktır; program seçimi firma ölçeğine değil, projenin bütçesine ve deneyimine göre yapılır.
| Özellik | TÜBİTAK 1507 | TÜBİTAK 1501 |
|---|---|---|
| Hedef Kitle | KOBİ ölçeğindeki sermaye şirketleri (ilk 5 proje) | KOBİ ölçeğindeki sermaye şirketleri |
| Destekleme Oranı | %75 | İlk 5 projede %75, 6. projeden itibaren %60 |
| Proje Bütçesi Üst Limiti | 3.500.000 TL | Proje başına en fazla 20.000.000 TL TÜBİTAK katkısı |
| Proje Süresi | En fazla 18 ay | En fazla 24 ay (uzatmayla 36 aya kadar) |
| Ortaklık Zorunluluğu | İlk 5 projede en az 2'si ortaklı | Zorunlu değil |
| Başvuru Sistemi | PRODİS | PRODİS |
Program seçiminde belirleyici etken firma ölçeği değil, projenin bütçesi ve Ar-Ge deneyimidir: ilk Ar-Ge projesinde ve bütçe 3,5 milyon TL sınırı altında kalıyorsa 1507 uygun başlangıç noktasıdır; daha büyük bütçeli projelerde 1501 tercih edilir. Şahıs işletmeleri her iki programın da kapsamı dışındadır.
TÜBİTAK programları hakkında güncel duyurulara ve program koşullarına tubitak.gov.tr üzerinden ulaşabilirsiniz.
Ar-Ge projesinin raporlanması ve ödeme süreci
Proje onayı sürecin yalnızca başlangıcıdır. TÜBİTAK, desteklediği projelerde dönemsel teknik ve mali rapor zorunluluğu getirir. Teknik raporlar (AGY100, AGY300 formları) iş paketlerindeki ilerlemeyi belgelerken, mali raporlar (AGY500) gerçekleşen harcamaların uygunluğunu gösterir. Bu raporlar, hak edişlerin serbest bırakılmasının ön koşuludur. Raporlarda eksik ya da tutarsız bilgi bulunması, ödeme sürecini geciktirebilir veya proje yürütücüsünün hak edişini kısmen düşürebilir.
TÜBİTAK Danışmanlığı hizmetimiz kapsamında bu sürecin başvuru ve takibini uçtan uca yönetiyoruz.
Sık sorulan sorular
-
Ar-Ge ne iş yapar sorusu yalnızca büyük firmalar için geçerli midir?Hayır. Ar-Ge faaliyeti işletmenin büyüklüğüyle değil, yürütülen çalışmanın teknolojik özgünlüğüyle tanımlanır.
Hayır. Ar-Ge faaliyeti işletmenin büyüklüğüyle değil, yürütülen çalışmanın teknolojik özgünlüğüyle tanımlanır. Küçük ölçekli bir üretici de TÜBİTAK 1507 programı aracılığıyla Ar-Ge projesi destekletebilir.
-
TÜBİTAK 1501 ile 1507 arasındaki seçimi nasıl yapmalıyım?Temel kriter proje bütçesidir; her iki program da yalnızca KOBİ ölçeğindeki sermaye şirketlerine açıktır.
Temel kriter proje bütçesidir; her iki program da yalnızca KOBİ ölçeğindeki sermaye şirketlerine açıktır. İlk Ar-Ge projenizde ve bütçeniz 3,5 milyon TL sınırı altında kalıyorsa 1507 uygun başlangıç noktasıdır. Daha büyük bütçeli projelerde ya da 6. projeye kadar yüksek destek oranından yararlanmak istiyorsanız 1501 değerlendirilebilir.
-
Ar-Ge projesi için şirketin ayrı bir Ar-Ge birimi kurması şart mı?TÜBİTAK 1501 ve 1507 başvurularında ayrı bir Ar-Ge merkezi ya da birimi kurulması zorunlu değildir.
TÜBİTAK 1501 ve 1507 başvurularında ayrı bir Ar-Ge merkezi ya da birimi kurulması zorunlu değildir. Ar-Ge merkezi statüsü, en az 15 tam zaman eşdeğer Ar-Ge personeli çalıştıran ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından onaylanan tesisler için ayrı bir süreçtir.
-
PRODİS'e kayıt ve veri girişi ne kadar sürer?Sistemin teknik gereksinimleri ve proje dosyasının akademik standartlara uygunluğu doğrultusunda…
Sistemin teknik gereksinimleri ve proje dosyasının akademik standartlara uygunluğu doğrultusunda bu süreç birkaç haftayı bulabilir. Eksik ya da hatalı girişler değerlendirme süresini uzatır; bu nedenle başvuru öncesinde tüm modüllerin eksiksiz doldurulması kritiktir.
Ankara merkezli FIX Danışmanlık olarak bu süreci baştan sona yürütüyoruz; proje fikrinizin PRODİS'e girişinden dönemsel raporlamaya kadar her aşamada teknik ve bürokratik süreci birlikte yönetiyoruz. Kesin uygunluk ve onay ilgili kurumun kararıdır.